DERS BİLGİ PAKETİ · IND466

Sistemik Dayanıklılık ve Karmaşıklık Mühendisliği

Seçmeli · Fransızca
AKTS
4
Yerel Kredi
3
Teori + Uygulama + Lab
3 + 0 + 0
Dersin Düzeyi
Lisans
Ön Koşul
-
Yarıyıl
8

İçerik

Dersin Amacı

-Endüstriyel sistemleri sadece öngörülebilir durumlar için "verimlilik" (efficiency) odaklı optimize etmekten çıkarıp, beklenmedik şoklara, krizlere ve kesintilere karşı "dayanıklılık" (resilience) odaklı tasarlamayı öğretmek. Öğrencilere, karmaşık ağ yapılarını matematiksel olarak modelleyerek sistemik riskleri yönetme ve doğrusal olmayan dinamikleri analiz etme yetkinliği kazandırmak

Dersin İçeriği

-• Hafta 1: Karmaşıklık Bilimine Giriş: "Karışık" (Complicated) ile "Karmaşık" (Complex) sistemler arasındaki farklar, İndirgemecilik vs. Sistem Düşüncesi.
• Hafta 2: Karmaşık Adaptif Sistemler (CAS) Teorisi: Belirme (Emergence), kendi kendini örgütleme (Self-organization) ve geri bildirim döngüleri.
• Hafta 3: Ağ Bilimi (Network Science) Temelleri: Düğümler (Nodes), kenarlar (Edges) ve ağ topolojileri (Rastgele, Ölçekten Bağımsız ve Küçük Dünya ağları).
• Hafta 4: Sistem Analizinde Grafik Teorisi: Merkezilik metrikleri (Degree, Betweenness, Closeness centrality) ve kümelenme katsayıları.
• Hafta 5: Ağlarda Sağlamlık (Robustness) ve Kırılganlık: Rastgele arızalara karşı hedeflenmiş saldırıların sistem çöküşüne etkisi.
• Hafta 6: Sistemik Risk ve Ardışık Arızalar (Cascading Failures): Endüstriyel ağlarda "Domino Etkisi" modellemesi.
• Hafta 7: Ara Sınav.
• Hafta 8: Dayanıklılık Mühendisliğine (Resilience Engineering) Giriş: Hazırlık, Müdahale ve İyileşme (Preparation, Response, Recovery) aşamaları.
• Hafta 9: Verimlilik (Efficiency) vs. Dayanıklılık (Resilience) İkilemi: Tam zamanında üretim (JIT) sistemlerinin zafiyetleri ve tampon (buffer) yönetimi.
• Hafta 10: Kaos Teorisi ve Doğrusal Olmayan Dinamiklere Giriş: Başlangıç koşullarına hassasiyet (Kelebek Etkisi) ve sistemik öngörülemezlik.
• Hafta 11: Dayanıklılığın Ölçülmesi ve Optimizasyonu: Sistem performans eğrileri (Resilience triangle) ve matematiksel metrikler.
• Hafta 12: Tedarik Zinciri Dayanıklılığı (Supply Chain Resilience): Alternatif tedarikçi ağları tasarlama ve esneklik (flexibility) kurgulama.
• Hafta 13: Kritik Altyapı Güvenliği (Critical Infrastructure Security): Birbirine bağımlı sistemlerin (Enerji, Lojistik, İletişim) entegre risk analizi.
• Hafta 14: Vaka Analizleri ve Dönem Projesi Sunumları: Gerçek dünyadaki tedarik zinciri kopmaları (Süveyş Kanalı Krizi, Pandemi şokları vb.).

Dersin Öğrenme Çıktıları

• Endüstriyel sistemleri (tedarik zincirleri, üretim ağları, altyapılar) "Karmaşık Adaptif Sistemler" olarak tanımlayıp modelleyebilme.
• Ağ Bilimi (Network Science) ve Grafik Teorisi metriklerini kullanarak bir sistemdeki en kırılgan ve kritik düğümleri (nodes) tespit edebilme.
• Sistemik riskleri ve kriz anındaki "Domino Etkisi"ni (cascading failures) matematiksel olarak analiz edebilme.
• Dayanıklılık Mühendisliği prensiplerini uygulayarak; bir sistemin şoku emme (absorptive), uyum sağlama (adaptive) ve toparlanma (restorative) kapasitelerini tasarlayabilme.

Kaynaklar

• Ders Kitabı 1: Barabási, A. L. (2016). Network Science. Cambridge University Press. (Ağ Bilimi ve Grafik Teorisi modülleri için temel kaynak).
• Ders Kitabı 2: Sheffi, Y. (2005). The Resilient Enterprise: Overcoming Vulnerability for Competitive Advantage. MIT Press. (Endüstriyel Dayanıklılık ve Vaka Analizleri için).
• Yardımcı Kaynak: Hollnagel, E., Woods, D. D., & Leveson, N. (2006). Resilience Engineering: Concepts and Precepts. Ashgate.

Konu Başlıkları

Teori Konu Başlıkları
Hafta Konu Başlıkları
1 • Hafta 1: Karmaşıklık Bilimine Giriş: "Karışık" (Complicated) ile "Karmaşık" (Complex) sistemler arasındaki farklar, İndirgemecilik vs. Sistem Düşüncesi.
2 • Hafta 2: Karmaşık Adaptif Sistemler (CAS) Teorisi: Belirme (Emergence), kendi kendini örgütleme (Self-organization) ve geri bildirim döngüleri.
3 • Hafta 3: Ağ Bilimi (Network Science) Temelleri: Düğümler (Nodes), kenarlar (Edges) ve ağ topolojileri (Rastgele, Ölçekten Bağımsız ve Küçük Dünya ağları).
4 • Hafta 4: Sistem Analizinde Grafik Teorisi: Merkezilik metrikleri (Degree, Betweenness, Closeness centrality) ve kümelenme katsayıları.
5 • Hafta 5: Ağlarda Sağlamlık (Robustness) ve Kırılganlık: Rastgele arızalara karşı hedeflenmiş saldırıların sistem çöküşüne etkisi.
6 • Hafta 6: Sistemik Risk ve Ardışık Arızalar (Cascading Failures): Endüstriyel ağlarda "Domino Etkisi" modellemesi.
7 • Hafta 7: Ara Sınav.
8 • Hafta 8: Dayanıklılık Mühendisliğine (Resilience Engineering) Giriş: Hazırlık, Müdahale ve İyileşme (Preparation, Response, Recovery) aşamaları.
9 • Hafta 9: Verimlilik (Efficiency) vs. Dayanıklılık (Resilience) İkilemi: Tam zamanında üretim (JIT) sistemlerinin zafiyetleri ve tampon (buffer) yönetimi.
10 • Hafta 10: Kaos Teorisi ve Doğrusal Olmayan Dinamiklere Giriş: Başlangıç koşullarına hassasiyet (Kelebek Etkisi) ve sistemik öngörülemezlik.
11 • Hafta 11: Dayanıklılığın Ölçülmesi ve Optimizasyonu: Sistem performans eğrileri (Resilience triangle) ve matematiksel metrikler.
12 • Hafta 12: Tedarik Zinciri Dayanıklılığı (Supply Chain Resilience): Alternatif tedarikçi ağları tasarlama ve esneklik (flexibility) kurgulama.
13 • Hafta 13: Kritik Altyapı Güvenliği (Critical Infrastructure Security): Birbirine bağımlı sistemlerin (Enerji, Lojistik, İletişim) entegre risk analizi.
14 • Hafta 14: Vaka Analizleri ve Dönem Projesi Sunumları: Gerçek dünyadaki tedarik zinciri kopmaları (Süveyş Kanalı Krizi, Pandemi şokları vb.).

Değerlendirme Sistemi

Başarı Notuna Etki Oranları
Etkinlikler Sayı Katkı Payı
Yarıyıl içi çalışmaların başarı notuna katkısı 1 60
Yarıyıl sonu çalışmaların başarı notuna katkısı 1 40
Toplam 2 100
Yarıyıl İçi Çalışmaları
Etkinlikler Sayı Katkı Payı
Ödevler 0 0
Sunum 0 0
Arasınavlar (Hazırlık Süresi Dahil) 1 30
Proje 1 30
Laboratuar 0 0
Diğer Uygulamalar 0 0
Kısa Sınavlar 0 0
Dönem Ödevi / Projesi 0 0
Portfolyo Çalışmaları 0 0
Raporlar 0 0
Öğrenme Günlükleri 0 0
Bitirme Tezi/Projesi 0 0
Seminer 0 0
Diğer 0 0
Bütünleme 0 0
Toplam 2 60

Yeterlilik İlişkisi

Numara Program Yeterlilikleri Puan
1 2 3 4 5
2 Bu alanlardaki kuramsal ve uygulamalı bilgileri karmaşık mühendislik problemlerini modelleme ve çözme için uygulayabilme becerisi X
4 Karmaşık bir üretim veya hizmet sistemini, süreci, cihazı veya ürünü gerçekçi ve değişken kısıtlar ve koşullar altında, performans boyutlarını iyileştirmeye yönelik tasarlama becerisi; bu amaçla modern tasarım yöntemlerini uygulama becerisi X
7 Disiplin içi ve çok disiplinli takımlarda etkin biçimde ve farklı rollerde çalışabilme becerisi; bireysel çalışma becerisi X
8 Türkçe sözlü ve yazılı etkin iletişim kurma becerisi; en az iki yabancı dil bilgisi; etkin rapor yazma ve yazılı raporları anlama, tasarım ve üretim raporları hazırlayabilme, etkin sunum yapabilme, açık ve anlaşılır talimat verme ve alma becerisi X

AKTS - İş Yükü Tablosu

Etkinlikler Sayı Süre Toplam İş Yükü
Ders Süresi 14 3 42
Sınıf Dışı Çalışma Süresi 13 2 26
Ödevler 0 0 0
Sunum 0 0 0
Arasınavlar (Hazırlık Süresi Dahil) 1 6 6
Proje 1 10 10
Laboratuar 0 0 0
Diğer Uygulamalar 0 0 0
Yarıyıl Sonu Sınavı (Hazırlık Süresi Dahil) 1 12 12
Kısa Sınavlar 0 0 0
Dönem Ödevi / Projesi 0 0 0
Portfolyo Çalışmaları 0 0 0
Raporlar 0 0 0
Öğrenme Günlükleri 0 0 0
Bitirme Tezi/Projesi 0 0 0
Seminer 0 0 0
Diğer 0 0 0
Bütünleme 0 0 0
Ts Yıl Sonu 0 0 0
Hazırlık Yıl Sonu 0 0 0
Hazırlık Bütünleme 0 0 0
Toplam İş Yükü 96
Toplam İş Yükü / 25 3.84
Dersin AKTS Kredisi 4